Waarom koos je voor De verzoeking van Antonius Abt als publiekslieveling?
Marlies: “Het is een klein, intiem werkje waar ik als vanzelf naartoe werd gezogen. Je wil heel graag weten wat er precies gebeurt. We zien Antonius Abt, een Egyptische kluizenaar die in de 4de eeuw wegens zijn geloof alleen in de woestijn ging wonen. Zijn verzoeking neemt de vorm aan van allerlei monstertjes die hem omringen, die aan zijn mouw trekken, die hem afleiden door muziek te spelen. Zoals het fantastische figuurtje op de voorgrond, dat trompet speelt met zijn neus. Boven Antonius’ hoofd vliegen twee monstertjes op draken. Het lijkt wel alsof ze zwerkbal spelen, zoals in Harry Potter.”
We zien Antonius Abt moeite doen om niet te worden afgeleid. In zijn strijd zie je parallellen met de hedendaagse wereld?
Marlies: “Ja, we leven in een aandachtseconomie die in iedereen een potentiële kijker of klant, luisteraar of ‘liker’ ziet. Kleine en grote schermen, camera’s, koptelefoons en ontelbare apps overprikkelen en leiden ons voortdurend af. Niet alleen influencers en opkomende beroemdheden, maar ook politici en bedrijven strijden steeds heviger met elkaar om onze aandacht, die almaar schaarser wordt. Denk in dit schilderij de historische kleding weg en de strijd van Antonius is dezelfde als die van bijvoorbeeld een werkende moeder in 2026.” (Lees verder onder de afbeelding.)
David Teniers, Verzoeking van Antonius Abt, Antwerpen, ca. 1650
Hoe zijn we tot dit punt gekomen?
Marlies: “Naar het einde van de 20e eeuw toe veranderde de samenleving niet alleen politiek, maar ook cultureel. De westerse popcultuur overspoelde de wereld met de impliciete belofte om de aandacht te democratiseren. Op zich is het een mooie gedachte dat iedereen het recht heeft om in de spotlights te staan, ongeacht je afkomst of talent. Maar dan moet je wel de aandacht van een publiek zien te trekken, je moet opvallen en uit de band springen. Zo kwam een permanente competitie om aandacht op gang.”
“U2 benoemde dat kantelmoment treffend in de titel van het album dat ze in 1991 uitbrachten: Achtung Baby. Daarin speelden ze met de betekenis van het woord ‘Achtung’ of ‘Aandacht!’, dat na de val van de Berlijnse muur in 1989 evolueerde van een militair bevel naar een frivool popthema: aandacht, baby. Niet toevallig ging die wedloop om aandacht gepaard met de ontwikkeling van digitale technologie.”
Een kwalijke evolutie? En wat doen we eraan?
Marlies: “Ik vind van wel. Onze aandachtsspanne krimpt, onze focus versnippert, we voelen ons mentaal sneller moe, het aantal ADHD-diagnoses is niet meer te overzien… Steeds meer mensen proberen die continue stroom aan prikkels tegen te gaan met meditatie en mindfulness of met rustgevende muziek, maar als individu kan je niet op tegen een systeem dat gemaakt is om je concentratievermogen de hele tijd aan te vallen."
Maar je weigert om op te geven?
Marlies: “We verlangen allemaal regelmatig naar stilte en concentratie. Dat is volgens mij altijd zo geweest. In alle culturen vind je gebeds- en meditatiepraktijken, muziek, architectuur en kunstwerken die de aandacht helpen vasthouden. Maar die worden ontoegankelijk of zelfs betekenisloos als je niet leert hoe je er aandachtig naar moet kijken of luisteren. Daarom vind ik het, ook als moeder en docent, heel belangrijk om aandachtig te blijven kijken en luisteren, al is het maar uit protest. En waar kan je beter beginnen dan in een museum vol zogenaamde ‘slow art’, zoals Museum Mayer van den Bergh? Ik zie kunst als een natuurlijke partner voor iedereen die zijn of haar aandacht wil koesteren.”
Op 16 oktober leid je hier een nocturne onder de noemer Achtung Baby. Wat mogen we verwachten?
Marlies: “Het wordt een filosofisch-muzikale avond over het thema ‘aandacht’: waarom is het belangrijk dat we aandachtig blijven kijken en luisteren, en waarom is dat soms zo moeilijk? Mijn gasten zijn jeugdpsychiater en -auteur Winny Ang, muzikante en theatermaakster Nele Van den Broeck, en schrijver Stefan Hertmans. We krijgen daarbij de steun van Liesbeth Devos, Geert Hellings en Nicolas Rombouts, drie fantastische muzikanten. Ik ga met elke gast apart in gesprek. Je kan een ticket kopen voor één of meerdere artist talks. Elke sessie duurt een uur. Wie wil, kan die ook combineren met een diner in restaurant Samenloop. En met een bezoek aan het museum, natuurlijk.”
